Praca i nauka w Polsce: najczęstsze błędy i jak ich uniknąć

Najczęstszy błąd, który widzę w rozmowach z osobami przyjeżdżającymi do Polski, to podpisanie dokumentu tylko dlatego, że wygląda oficjalnie. Tymczasem w Polsce umowa o pracę, umowa zlecenie i umowa o dzieło to trzy różne rzeczy, z różnymi zasadami dotyczącymi ubezpieczenia, urlopu i wypowiedzenia.

Umowa o pracę daje najpełniejszą ochronę, ale nie każdy pracodawca ją proponuje. Zlecenie bywa w porządku, jeśli rzeczywiście pracują Państwo na własnych zasadach, a nie według stałego grafiku narzuconego przez firmę. Kłopot zaczyna się, gdy nazwa umowy nie pasuje do codziennej pracy.

Radzę poprosić o projekt umowy kilka dni przed podpisaniem i przeczytać go spokojnie, najlepiej z tłumaczeniem. Rzetelny pracodawca nie będzie się spieszył. Jeśli ktoś naciska na podpis w dniu pierwszej rozmowy, to już sygnał do zachowania ostrożności.

Warto też zapytać wprost, kto odprowadza składki i czy będą Państwo objęci ubezpieczeniem zdrowotnym. To pytanie nie jest nietaktem, tylko zwykłą praktyką, a odpowiedź wiele mówi o firmie.

• Sprawdźcie nazwę umowy i jej zgodność z realną pracą
• Zapytajcie o składki i ubezpieczenie zdrowotne
• Poproście o projekt umowy z wyprzedzeniem

Wiele osób pracujących zdalnie dla zagranicznych firm zakłada, że miejsce, z którego pracują, nie ma znaczenia. W praktyce pobyt w Polsce przez dłuższy czas może wpływać na kwestie podatkowe i ubezpieczeniowe, a zasady zależą od liczby dni spędzonych w kraju oraz od rodzaju umowy z zagranicznym zleceniodawcą.

Nie chcę tu podawać gotowych wyliczeń, bo każda sytuacja wygląda inaczej. Chodzi raczej o nawyk: zanim zamieszkają Państwo na kilka miesięcy, ustalcie z pracodawcą lub księgowym, gdzie będą rozliczane Państwa dochody i jakie dokumenty warto zachować.

Drugi element to prozaiczne sprawy praktyczne. Stabilny internet w wynajmowanym mieszkaniu nie zawsze jest oczywisty, a w starszych budynkach bywa z tym różnie. Przed podpisaniem najmu zapytajcie właściciela o dostępnego operatora i sprawdźcie zasięg w mieszkaniu o różnych porach dnia.

Warto także zadbać o spokojne miejsce do rozmów wideo. Wiele osób przekonuje się o tym dopiero po przeprowadzce, gdy okazuje się, że ściana sąsiada jest cieńsza, niż zakładali.

• Ustalcie z księgowym, gdzie rozliczacie dochody
• Sprawdźcie internet w mieszkaniu przed podpisaniem najmu

Część ogłoszeń w dużych miastach jest po angielsku i to dobry początek. Błąd polega na ograniczeniu poszukiwań tylko do nich, bo znaczna część ofert, zwłaszcza w mniejszych firmach i poza Warszawą czy Krakowem, publikowana jest po polsku.

Nie trzeba znać języka płynnie, żeby zrozumieć ogłoszenie. Wystarczy kilkanaście podstawowych słów: wymagania, wynagrodzenie, umowa, okres próbny, pełny etat. Z pomocą tłumacza w przeglądarce da się przejrzeć wiele ofert, a następnie zapytać rekrutera o szczegóły po angielsku.

Warto też pamiętać o polskim zwyczaju przedstawiania CV. Zdjęcie nie jest obowiązkowe, ale bywa spotykane; często dodaje się zgodę na przetwarzanie danych osobowych na potrzeby rekrutacji. Brak tej klauzuli niektóre firmy traktują jako niedopatrzenie.

Moja rada jest prosta: poświęćcie jeden wieczór na przygotowanie polskiej wersji CV z pomocą kogoś, kto zna język. To niewielki wysiłek, który wyraźnie poszerza krąg ofert.

• Nauczcie się kilkunastu słów z ogłoszeń o pracę
• Przygotujcie CV także w polskiej wersji

Wśród osób, które planują naukę na polskiej uczelni, powtarza się inny błąd: zakładają, że uznanie dyplomu lub świadectwa z zagranicy jest formalnością. Tymczasem procedura bywa wieloetapowa i wymaga czasu, tłumaczeń przysięgłych oraz potwierdzenia dokumentów.

Każda uczelnia ma własne zasady rekrutacji dla cudzoziemców, własne terminy i własny wykaz wymaganych dokumentów. Nie ma jednej listy, która pasowałaby wszędzie. Dlatego pierwszym krokiem powinno być napisanie do biura rekrutacji wybranej uczelni z pytaniem o dokładne wymagania dla Państwa sytuacji.

Warto też zapytać o język wykładowy. Programy po angielsku istnieją, ale ich oferta jest węższa niż w języku polskim, a część kierunków wymaga certyfikatu językowego albo rozmowy kwalifikacyjnej.

Nie zostawiajcie tego na ostatnią chwilę. Tłumaczenia i potwierdzenia dokumentów potrafią zająć kilka tygodni, a późna jesień to czas, gdy wiele terminów na kolejny rok akademicki jeszcze trwa, więc warto zacząć już teraz.

• Napiszcie do biura rekrutacji konkretnej uczelni
• Zapytajcie o język wykładowy i wymagany certyfikat
• Zaplanujcie czas na tłumaczenia dokumentów

Przy pierwszej pracy w Polsce łatwo pominąć rzeczy, które wydają się mało ważne, a później dają o sobie znać. Jedną z nich jest badanie lekarskie wstępne, które pracodawca zwykle organizuje i które jest standardową częścią zatrudnienia na umowę o pracę.

Inną rzeczą jest szkolenie z bezpieczeństwa i higieny pracy. Bywa traktowane jak formalność, a pracodawca ma obowiązek je przeprowadzić. Warto pytać, kiedy się odbędzie, i zachować potwierdzenie ukończenia.

Trzecia sprawa to okres wypowiedzenia. Zależy od rodzaju umowy i stażu, więc nie ma jednej odpowiedzi. Zanim zdecydują się Państwo zmienić pracę, sprawdźcie w umowie, ile czasu trzeba zachować, żeby nie wpaść w niepotrzebny konflikt.

Dobrym nawykiem jest zachowywanie kopii wszystkich podpisanych dokumentów i prowadzenie jednego folderu na nie. W razie wątpliwości łatwiej wtedy porozmawiać z pracodawcą lub zapytać doradcę, mając wszystko pod ręką.

• Zapytajcie o badanie wstępne i szkolenie BHP
• Sprawdźcie okres wypowiedzenia w umowie
• Trzymajcie kopie dokumentów w jednym miejscu

Ostatni błąd jest najbardziej ludzki: wstydzenie się pytań. Osoby z zagranicy często myślą, że powinny wiedzieć, jak działa lokalny rynek pracy, i nie pytają o wynagrodzenie, godziny pracy czy dodatkowe świadczenia, bojąc się wrażenia, że nie znają zwyczajów.

W Polsce rozmowa o pieniądzach podczas rekrutacji jest normalna. Pytanie o widełki płacowe, o to, czy wynagrodzenie jest podawane brutto czy netto, i o termin wypłaty nie jest nietaktem. Wiele ofert podaje kwotę brutto, a na rękę wychodzi mniej, i to częste źródło rozczarowań.

Warto też zapytać o godziny pracy, nadgodziny i zasady urlopu. Standardowy urlop wypoczynkowy w umowie o pracę jest określony przepisami, ale konkretne ustalenia bywają różne.

Jeśli nie wiedzą Państwo, od czego zacząć, zapiszcie pytania przed rozmową. To prosty sposób, żeby niczego nie pominąć, i ułatwia spokojną rozmowę nawet w obcym języku.

• Pytajcie, czy kwota jest brutto czy netto
• Zapiszcie pytania przed rozmową rekrutacyjną